Alman düşünür ve siyaset kuramcısı Jürgen Habermas’ın (1929-2026) ölümüyle birlikte
BATI FELSEFESİNİN ÖLÜMÜ
Alman düşünür ve siyaset kuramcısı Jürgen Habermas’ın (1929-2026) ölümüyle birlikte
Batı, İkinci Dünya Savaşı sonrası dönemde liberalizmin meşrulaşmasını sağlayan yapının baş mimarını yitirdi. Modernite projesini Frankfurt Okulundaki üstatlarında -Horkheimer ile Adorno’da gördüğümüz kötümserlikten kurtarma görevini üstlenen, “iletişimsel eylem” teorisini hegemonyaya yönelik radikaL eleştirilerle ikame eden felsefeci, ömrü hayatım kapitalist sistemin istikrarlı seyrini güvence altına alacak “rasyonalite”yi formüle etmek için canını dişine takarak geçirdi. Habermas, felsefeyi dünyayı değiştirmek için kullanılacak devrimci araç olmaktan çıkartıp, “diyalog” ve “mutabakat” mekanizmaları aracılığıyla sınıfsal çelişkileri yumuşatmayı amaçlayan bakım onarım aracına indirgedi. Habermas, kitleleri eyleme geçme hakkından mahrum bırakan ama bir yandan da ona konuşma hakkı bahşeden “müzakereci demokrasinin kâhiniydi. Eleştirel teorinin son temsilcisi,
14 Mart 2026'da aramızdan ayrıldı. Geride, evrensellik iddiasını Gazze’de girdiği ilk sınavda ahlaken intihar etmiş bir düşünce sistemi bıraktı.
BİR KAMU HİZMETİ OLARAK FELSEFE: ÇATIŞMANIN EVCİLLEŞTİRİLMESİ
Eleştirel süzgeçten geçmiş yeni bir aydınlanmanın defterlerini ve fikirlerini dillendiren Habermas’ın düşüncesi, özünde devrimci eğilimi evcilleştirme ve onu idari usullere dönüştürme çabasını temsil eder. Piyasanın ve devletin “üzerinde yaşadığımız dünyayı sömürgeleştirdiğini” kabul ediyordu ancak bu istilaya karşı tek çare olarak “diyalog”u öneriyordu. Maddi eşitliğin olmadığı bir ortamda diyalogun, retorikle süslenmiş bir teslimiyet olduğunu göz ardı eder.
Yayımlanmış eserlerinin tamamı, tam anlamıyla “uzlaşmacı felsefe”nin tezahürüdür. Bürokratik devlet yapısı ve kapitalist piyasanın egemenliğiyle uyuşur, bunlardan sadece bir parça şeffaflık talep etmekle yetinir.
Habermas’ın devlet, hukuk ve anayasa hakkındaki çalışmalarının, Alman siyasal kültürünün liberal-demokratik bir modele doğru evrilmesinde kritik bir rolü olmuştur. Kendisi Batı’nın liberal rejimlerine af belgesi dağıtmış, kılıçların yerini kelimelerin aldığı bir "tarih sonrası" dönemde yaşadığımız fikrini yaymıştır. Halbuki kapitalist baskı mekanizması, Batı dışındaki halkların kemiklerini öğütmeye devam etmektedir. Modernitenin “henüz tamamlanmamış bir proje” olduğu konusundaki ısrarı, gerçekte Batı hâkimiyetinin insanlık için I tek, yegâne ve nihai model olarak kalması konusundaki ısrarının bir sonucudur.
AVRUPAMERKEZCİLİK: “SADECE BEYAZLAR" İÇİN EVRENSELLİK
Habermas'm düşüncesinde emperyal iktidarlardan ve sömürgecilik tarihiyle bağlantılı olan Avrupa merkezcilik, bir düzenleyici unsur hüviyetiyle tereddüde mahal bırakmayacak biçimce karşımıza çıkar. Rasyonalitenin kıstaslarını 18. yüzyılın Paris kafelerinin ve İngiliz kulüpleri tarihinden yola çıkarak belideyer Habermas, bu modeli tüm dün yaya bir akli kıstas biçiminde dayatır.
Habermas, dünyanın “diyalogu kurabilen özneler”, yani Avrupalar ve onlara benzeyenlerle “entegrasyona” veya “rasyonalizasyon” ihtiyaç duyan “geleneksel dünya şeklinde ikiye ayrıldığını iddia eder, önerdiği evrensellik, dışlayıcı bir evrenselliktir. Maskesini ardında başkalarının tarihlerini ve trajedilerini, Batı’nın “iletişim” dilinde ifade edilmiyorlarsa kabul etmeyen bir sömürgeci yüz saklar.
Eleştirel bir gözle bakıldığında Habermas, Alman devletinin resmî felsefecisi kimliğiyle yaşadı. Holokost’u küresel vicdanın başlangıç ve bitiş noktası hâline getiren “kurucu kimlik” anlatısını benimsedi. Kurbanı Avrupa sınırlarına hapseden Habermas, sömürgecilik suçlarına karşı ahlaken körleşilmesine yol açtı. Filistin’deki başka bir sömürgecilik projesini destekleyen felsefeci, Almanların kendilerini arındırma politikasına felsefi kılıf sundu, bir yandan da Yahudi celladın güvenliğini “iletişimsel ahlakın en yüksek standardı” olarak tasvir etti.
GAZZE: “İLETİŞİMSEL EYLEMİN” YANIP KÜL OLDUĞU AN
Siyonist İsrail ordusunun Gazze’de gerçekleştirdiği soykırım, Habermas’ın felsefesinin son mezarı oldu. Kasım 2023’te “dayanışma” adı altında İsrail saldırışım destekleyen meşhur açıklamasını yayımladığında, geçici bir siyasi hata yapmamış, bilakis, teorisinin baskıcı özünü ortaya koymuştu. Gazze’de, “iletişimsel eylem”, askerî eylemin karşısında diz çöktü. “En iyi argüman”ın F-16 ve Merkava’dan başka bir şey olmadığı ortaya çıktı. Sözde Marksist felsefeci, bu tutumuyla, uzun süredir vazettiği “kamusal alandın, ezilenlerin çığlıklarına kapalı, sadece katillerin gerekçelerini dinlemeye açık bir alan olduğunu kanıtladı.
Habermas, kitaplarını doldurduğu tüm “insan haysiyeti” iddialarını feda ederek iktidara, paraya ve sömürgeci yapıya taraf olmayı seçti. Böylece onun “söylem etiği”nin, işkenceciler için bir etik olduğunun ortaya çıktığı görüldü, j
“Meşru karşılık” bahanesiyle soykırımı meşrulaştırması, düşünsel projesinin temellerini dinamitledi. Dilin amacının anlaşma olduğunu iddia eden felsefeci, dili cinayeti gizlemek, imha sürecini meşrulaştırmak maksadıyla bir araç olarak kullandı. Gazze, Habermas’ın bir özgürlük felsefecisi değil, felsefi bir dille imparatorluğun güvenliğini savunan bir teorisyen olduğunu kanıtlayan bir laboratuvardır.
YAPISAL SUÇ ORTAKLIĞI: SOYKIRIMA HİZMET EDEN FELSEFE
Habermasçı rasyonalite, eylemi kurbanlarından yoğun bir hukuki gerekçeler perdesi aracılığıyla ayıran “soğuk” bir rasyonalitedir. Habermas, “antisemitizm” kavra- mim eleştirenleri susturmak için ahlakı bir sopa olarak kullanmış, Alınanlardaki psikolojik kompleksi, kurbanın katledilirken sessiz kalmasını zorunlu kılan evrensel bir yasaya dönüştürmüştür. Bu açık taraf tutma, onun düşüncesindeki “egemenlik” kavramının yalnızca beyazın egemenliği ile ilgili olduğunu ortaya çıkardı; “insan”ın ve “terörist projenin” kim olduğunu belirleme hakkını tek başına o tekelinde tutuyordu. “İletişimsel rasyonalite” denilen helvadan put, soykırımın maddi gerçekliği karşısında yerle yeksan olmuştur.
FİKRÎ CESEDİN DEFNİ: “SÖYLEMSEL ALDATMA" DÖNEMİNİN SONU
Habermas ile birlikte tüm bir neslin [Kantçı dünya politikasına dair umudu canlandıran) akademik hayallerini de toprağa gömüyoruz. Habermas, önce Gazze’de öldü. Bu ölüm, dökülen kanı görmezden gelerek soyut kavramlar aracılığıyla dünyayı yönetebileceğini sanan Batı felsefesinin çöktüğünün deliliydi. Düşünsel projesinin, Avrupa (Batı) denilen bahçenin sınırlarını korumak için bir dil oyunundan ibaret olduğunu, evrenselliğinin Refah Kapısı’nın eşiğinde sona erdiğini ortaya koydu.
Artık kaba güç siyaseti yerine i teklif edilen “iletişimsel eylem teorisi”ni felahın vasıtası şeklinde ele alamayız. Sömürgeci modernitenin son bekçilerinin fikrî mirası, Doğu’da yıkılan evlerin, hastanelerin ve okulların enkazı altında tuz buz olup dağıldıktan sonra bu teori, halkların boyunları ve ayaklarındaki zincirleri h kabullenmelerinin nasıl sağlanacağını, şuurlu birilerinin çıkarı için nasıl yönlendirileceğini gösteren bir kullanım kılavuzu olarak okunmalıdır.
Filistinlilerin, Lübnanlıların, Iraklıların, İranlıların ve Sudanlıların hayatına kör ve sağır kalan bir felsefe, eleştirilmeye bile değmeyecek ölü bir felsefedir.
Normatif otoritesi harap olmuş vaziyetteki Habermas’a, insanlıkla olan felsefi sözleşmesinin geçersiz olduğunu ilan ederek veda ediyoruz. Çünkü felaha muhtaç olan dünya, imparatorluğun küstahlığına karşı koyan bir “devrimci eylem’e ihtiyaç duyar, katili kutsayan ve kurbandan ölümünü “rasyonel” bir şekilde [ kabullenmesini isteyen bir “iletişimsel eylem”e değil.
(Lübnanlı yazar, Said Muhammed’in 17 Mart 2026 El Ahbar’daki yazısı örnek alınarak yazılmıştır.)
Kocatepe’den Selamlar İbrahim AYAN
